Bruksområde

Røyndsgransking har ein felles metodisk kjerne, men vert ikkje utført i eit tomrom. Ei gransking innan forsking møter andre kjelder, roller og faglege standardar enn ei gransking innan forvaltning, media, arbeidsliv eller kunstig intelligens.

Eit bruksområde fastset difor ikkje kva som er sant i domenet. Det fastset korleis den felles metoden må avgrensast, kva faglege og rettslege standardar som må respekterast, kva granskingstypar som er relevante, og kva slags dokumentasjon eit forsvarleg funn krev.

Bruksarkitekturen skal hindra to motsette feil: at ein allmenn metode vert brukt utan domenekompetanse, og at domenets eigne kategoriar vert gjorde immune mot ekstern prøving.

Teori, metode, granskingstype, bruksområde og sak svarar på ulike spørsmål. Når dei vert blanda saman, vert både mandat og konklusjon uklåre.

Bruksområdet ligg mellom den allmenne metoden og den konkrete saka: det tilfører domenevilkår utan å gjera domenet til ein eigen røynd eller ein eigen sanningsteori.

Kvart bruksdokument skal følgja den same arkitekturen. Domenet kan krevja eigne kjeldetypar, tersklar og faglege standardar, men det skal ikkje skjula korleis desse vert brukte.

Tilpassinga skal vera sporbar frå domenets føremål og normer til val av granskingstypar, materiale, funn og korrigering.

1. B1

   Domene og føremål

   Identifiserer kva samfunns- eller fagområde saka ligg i, kva føremål ordninga har, og kva normer eller standardar som regulerer henne.

   Domeneavgrensing, føremål, gjeldande normer og eksplisitte unntak.
2. B2

   Sak og mandat

   Avgrensar den konkrete påstanden, prosessen, avgjerda eller praksisen som skal granskast, og kven som har mandat til kva.

   Granskingsspørsmål, tidsrom, partar, roller, avgjerdsmakt og avgrensingar.
3. B3

   Val av granskingstypar

   Vel éi eller fleire av A1–A7 etter kva slags objekt og sviktformer saka faktisk inneheld.

   Primære og støttande granskingstypar med grunngjeving for kvart val.
4. B4

   Domenegrunnlag

   Kartlegg kjelder, standardar, fagleg praksis, rettar, risiko, uvisse og relevant motmateriale.

   Kjelderegister, standardregister, kompetansekart og dokumenterte kunnskapshol.
5. B5

   Funn og korrigering

   Formulerer avgrensa funn etter F1–F7 og vel korrigering som held seg innanfor mandat, kompetanse og dokumentert konsekvens.

   Funnsmatrise, styrkegrad, kontradiksjon, korrigeringsplan og ansvar.
6. B6

   Etterprøving og overføringsgrense

   Prøver verknaden av korrigeringa og fastset kva som kan og ikkje kan overførast til andre saker eller domene.

   Etterprøvingsrapport, verknadsdata, sideverknader og uttrykkeleg generaliseringsgrense.

Domeneregisteret viser kvar eigne bruksdokument skal utviklast. Kodane D1–D8 er ikkje rangeringar, men stabile referansar i publiseringsprogrammet.

Eit domene kan krevja fleire granskingstypar samstundes. Lista over primære granskingar viser vanlege kombinasjonar, ikkje eit ferdig mandat for kvar sak.

Nokre operative spørsmål går på tvers av alle domene og skal ikkje gjerast til eit nytt D-dokument eller plasserast under korrigeringsdokumentet R6. Roller og ansvar er den fyrste tverrgåande operative rettleiinga for bruksarkitekturen.

Rettleiinga skil person, rolle, mandat, kompetanse, fullmakt, avgjerdsmakt og ansvar, og gjer ansvarslinja sporbar frå initiativ til kontroll og korrigering.

Ei sak skal ikkje pressast inn i éin granskingstype dersom ho faktisk inneheld fleire ulike objekt. Samstundes skal talet på granskingstypar ikkje gjerast større enn mandatet krev.

Kombinasjonen må vera eksplisitt: kvar granskingstype skal ha sitt spørsmål, sitt materiale og si rolle i det samla funnet.

Den felles standarden fastset krav til sporbarheit, kontradiksjon og proporsjonalitet. Domenet fastset i tillegg kva kjelder, fagstandardar og kompetansekrav som er relevante.

Eit bruksdokument skal ikkje velja mellom allmenn metode og domenestandard. Det skal visa korleis dei verkar saman, og kva som skjer dersom dei kjem i konflikt.

Røyndsgransking skal gjera domeneautoritet og domenebegrensing synleg, ikkje erstatta dei med granskarens eiga rolle.

Særleg i rett, helse, tryggleik og andre høgrisikoområde må metodiske funn haldast skilde frå formelle avgjerder som krev lovheimel eller regulert profesjonskompetanse.

Domenedokumenta skal føre fram til arbeidde saker, ikkje berre generelle råd. Ei publisert sak må likevel vera avgrensa, etterprøvbar og trygg å offentleggjera.

Saker kan vera reelle, anonymiserte, historiske, syntetiske eller pedagogiske. Statusen må gå tydeleg fram, og syntetiske døme må ikkje presenterast som faktiske hendingar.

1. S1

   Saksstatus

   Oppgje om saka er reell, anonymisert, historisk, syntetisk eller pedagogisk, og kva materiale som er utelate.

2. S2

   Mandat og spørsmål

   Formuler eitt eller fleire avgrensa gransking-spørsmål utan å byggja konklusjonen inn i ordlyden.

3. S3

   Domene- og granskingstypekart

   Vis kva bruksområde og A1–A7-typar som er brukte, og kva rolle kvar type har i saka.

4. S4

   Kjelder og motmateriale

   Gjer kjeldekjeda, manglande materiale, usemje og alternative forklaringar synlege.

5. S5

   Funnsmatrise

   Knytt kvart F1–F7-funn til bestemt materiale, styrkegrad, uvisse og relevant kontradiksjon.

6. S6

   Korrigering og verknadsprøving

   Skil tilråding, formell avgjerd, gjennomføring og faktisk verknad, med ansvar og tidspunkt for ny prøving.

7. S7

   Publiseringsvern

   Vurder personvern, kjeldevern, opphavsrett, tryggleik, teieplikt og risiko for urimeleg identifisering før publisering.

Denne sida publiserer den felles bruksarkitekturen. Dei enkelte domenedokumenta skal utviklast etter same mal, slik at spørsmål, krav og funn kan samanliknast utan at domeneskilja vert viska ut.

Publiseringsrekkja skal prioriterast etter behov for klåre avgrensingar, tilgjengeleg dokumentasjon og høve til ansvarleg prøving — ikkje etter kva domene som er enklast å kritisera.