Korrigibel realisme

Dette dokumentet formulerer korrigibel realisme som den filosofiske og akademiske plasseringa av Røyndalisme. Det er eit posisjonsdokument, ikkje ei lukka lærebok og ikkje ei erklæring om ufeilbarleg systemstatus. Formuleringane skal kunna prøvast, presiserast og rettast.

Hovudtesen er at røynda har ontologisk prioritet, medan alle menneskelege utsegner om røynda har epistemisk ansvar. Det som er, er ikkje avhengig av påstanden om det. Påstanden er derimot avhengig av at han kan visa til, svara til eller på annan måte haldast ansvarleg overfor det han gjeld.

Menneskeleg orientering skjer gjennom mellomledd: sansing, minne, språk, teikn, kategoriar, modellar, institusjonar og tekniske system. Mellomledda er ikkje i seg sjølve feil. Dei gjer skiljing, formidling og samarbeid mogleg. Problemet oppstår når mellomleddet vert teke for det det skulle tena.

Eit ord kan verta behandla som om det skapte det ordet viser til. Ein modell kan verta behandla som om han var den modellerte røynda. Ein institusjon kan lata prosedyren telja meir enn det faktiske tilhøvet. Ein identitet kan verta gjort til heile sjølvet. Ei måling kan verta losna frå instrument, standard, situasjon og tolking. Felles for desse feila er at ramma tek plassen til røynda.

Korrigibel realisme er utvikla for å gjera dette skiftet synleg. Ho forsvarar realisme utan å gjera menneskeleg framstilling suveren, og forsvarar korrigerbarheit utan å gjera røynda relativ til den som korrigerer.

Korrigibel realisme er ein ontologisk realistisk og epistemisk korrigerbar posisjon. Ho held at noko kan vera tilfelle uavhengig av om mennesket kjenner, formulerer eller godtek det, og at menneskelege kunnskapskrav må vera opne for retting i lys av betre tilgang, betre skiljing, sterkare dokumentasjon eller avdekt motseiing.

Ordet realisme viser her til at røynda ikkje vert redusert til språk, medvit, makt, konsensus, modell eller metode. Ordet korrigibel viser til at tilgang, framstilling og praksis ikkje vert identifiserte med røynda sjølv. Posisjonen er difor ikkje ei blanding av dogmatisk visse og tilfeldig tvil, men ei ordning av nivå: det som er, og det som vert hevda om det som er.

Posisjonen byrjar med ordenen av grunn: før noko kan kjennast, omtalast, vurderast, modellerast eller målast, må noko vera tilfelle. Dette er ikkje ei empirisk hypotese om ein særskild ting, men vilkåret for at det kan finnast spørsmål, påstandar, feil, erfaringar og motsegner i det heile.

Ontologisk prioritet tyder ikkje at alle ontologiske spørsmål alt er løyste. Det tyder at ingen teori om røynda kan setjast før røynda som gjer teorien, teoretikaren og spørsmålet moglege. Materialisme, idealisme, dualisme, teisme, naturalisme og andre metafysiske modellar må alle svara til det som er; ingen av dei får status som grunn berre ved å verta valde som ramme.

Menneskeleg kunnskap oppstår ikkje ved at eit subjekt eig røynda, men ved at noko vert møtt, skilt, vurdert og kjent att. Kvart ledd kan svikta. Framtoning kan villeia, minne kan endrast, kategoriar kan vera for grove, logiske slutningar kan vera ugyldige, og dokumentasjon kan vera mangelfull.

Korrigerbarheit er difor ikkje eit tillegg til kunnskap etter at kunnskapen er etablert. Ho er del av kunnskapen sin disiplin. Ein påstand som prinsipielt ikkje kan rettast av noko han møter, har brote sambandet med røynda og fungerer som lukka tru, identitetsvern eller systemforsvar.

Dette inneber ikkje at alle påstandar skal haldast like usikre. Graden av tillit kan variera etter tilgang, dokumentasjon, replikasjon, presisjon og motstand mot motprøving. Korrigibel realisme opnar for sterk kunnskap, men ikkje for immunisert kunnskap.

Korrigibel realisme skil mellom røynd og framtoning utan å skilja dei frå kvarandre som to lukka verder. Framtoning er noko som faktisk skjer: noko viser seg, verkar, vert registrert eller etterlet eit spor. Men det som framtonar, og måten det framtonar på, er ikkje utan vidare identiske.

Observasjon er situert. Han skjer gjennom kropp, instrument, tidspunkt, posisjon, føresetnader og tolking. Dette gjer ikkje observasjon verdlaus; det gjer dokumentasjon av vilkåra nødvendig. Eit instrument utvidar tilgangen, men legg òg inn kalibrering, oppløysing, feilmargin og prosessering som må sporast.

Feil er mogleg nett fordi det finst eit skilje mellom det som vert hevda og det som er tilfelle. Illusjon avskaffar ikkje realismen. Illusjonen er ei faktisk framtoning som vert feiltilordna dersom ho vert teken som uttømande skildring av årsaka eller objektet.

Språk er ein faktisk menneskeleg praksis innan røynda. Ord kan skilja, peika, samla erfaring og gjera etterprøving mogleg. Men teiknet er ikkje tingen, definisjonen er ikkje fenomenet, og namnet er ikkje sjølvet. Språkleg gyldigheit krev at bruken kan sporast til noko han viser til eller gjer i ein faktisk samanheng.

Samsvar tyder ikkje at ei setning må kopiera røynda bilete for bilete. Det tyder at påstanden må halda om det han påstår. Ulike språklege former kan visa til same tilhøve, medan same ord kan verta brukt om ulike tilhøve. Difor må referansen klargjerast før semantisk semje eller usemje kan vurderast.

Når ord vert gjorde suverene, kan definisjonsmakt erstatta undersøking. Korrigibel realisme krev då at omgrepet vert ført tilbake til bruk, referent, konsekvens og vilkår for retting.

Ein modell er ei ordna representasjon som vel ut, forenklar eller formaliserer trekk ved eit faktisk eller mogleg tilhøve. Modellen kan vera matematisk, språkleg, visuell, mekanisk, statistisk eller institusjonell. Han er nyttig nett fordi han ikkje tek med alt. Den same reduksjonen som gjer modellen handterleg, skaper òg grensene hans.

Modellgyldigheit må difor vurderast i høve til føremål, inngangsdata, føresetnader, skala, tap av informasjon og samsvar med observerbare følgjer. Intern konsistens viser at modellen heng saman med seg sjølv; ho viser ikkje åleine at modellen svarar til det han vert brukt til å forklara.

Måling er ei samanlikningshandling innan røynda. Ho krev faktiske instrument, standardar, kalibreringar, observatørar, objekt, eigenskapar og prosedyrar. Talet er eit resultat av denne relasjonen, ikkje ei erstatning for relasjonen. Når måletal vert skilde frå vilkåra dei vart produserte under, kan presisjon verta simulert utan tilsvarande sporbarheit.

Mennesket kan omtalast gjennom namn, eigenskapar, relasjonar, diagnosar, roller, medlemskap og sjølvforteljingar. Desse identifikasjonane kan vera sanne og praktisk viktige. Dei er likevel avgrensa framstillingar av eit faktisk menneske, ikkje eigarskap til heile sjølvet.

Identitetsfangst oppstår når kategorien sluttar å tena personen og i staden regulerer kva personen kan sjå, seia, endra eller høyra til. Då kan motsegn mot kategorien opplevast som utsletting av sjølvet, sjølv når motsegna gjeld ein påstand, ei rolle eller ein sosial struktur.

Korrigibel realisme krev at mennesket vert møtt før kategorien får tala ferdig. Dette inneber ikkje at alle sjølvskildringar vert sanne ved å vera opplevde, eller at biologiske, sosiale og rettslege tilhøve vert irrelevante. Det inneber at vurderinga må skilja mellom person, erfaring, kategori, miljø, handling og konsekvens.

System og institusjonar gjer koordinering, kontinuitet, ansvar og storskala handling mogleg. Dei utviklar språk, prosedyrar, roller, arkiv og avgjerdsformer. Samstundes kan desse strukturane byrja å verna si eiga framstilling mot det faktiske tilhøvet dei vart oppretta for å handtera.

Autoritet kan vera epistemisk, juridisk, administrativ, profesjonell eller sosial. Korrigibel realisme avviser ikkje autoritet som sådan. Ho skil mellom autoritet som komprimert tilgang til kompetanse og autoritet som erstatning for prøving. Ei kjelde kan gje grunn til tillit, men tilliten må vera sporbar til praksis, dokumentasjon, ansvar og høve til korrigering.

Ei institusjonell avgjerd er faktisk som avgjerd, men dette gjer ikkje innhaldet sant eller rett. Ei domsavgjerd kan vera gjeldande og likevel byggja på feil faktum. Ein vitskapleg konsensus kan vera reelt etablert og likevel verta revidert. Eit register kan innehalda ein autorisert kategori som ikkje uttømmer personen eller hendinga.

Den praktiske metodologien som følgjer av korrigibel realisme, er Røyndsgransking. Ho undersøker kva som vert halde for faktisk, kva ramma byggjer på, kva ho utelèt, korleis påstandar kan sporast, og kva som skjer når ramma møter motsegn.

Metoden er ikkje laga for å produsera mistanke mot alt. Ho skal skilja mellom velgrunna tillit, uavklart usikkerheit, dokumentert feil, fangstrisiko og identifisert fangst. Ei gransking som har bestemt konklusjonen på førehand, har sjølv brote med korrigerbarheita.

• avklar objektet og påstanden som vert granska
• skil røynd, framtoning, representasjon, modell og avgjerd
• spor kjelder, premiss, data, kategoriar og transformasjonar
• prøv intern samanheng utan å forveksla han med ytre samsvar
• registrer usikkerheit, alternative forklaringar og manglande tilgang
• formuler funn proporsjonalt med dokumentasjonen
• knytt korrigering til det konkrete brotet som er påvist

Korrigibel realisme deler trekk med fleire realistiske og fallibilistiske tradisjonar, men vert ikkje uttømd av ei enkel likestilling med dei. Posisjonen må vurderast etter si eiga ordning av ontologisk grunn, referanse, korrigerbarheit og praktisk ansvar.

Ei korrigibel realistisk posisjon må sjølv utsetjast for motsegn. Følgjande innvendingar markerer sentrale presspunkt, ikkje endelege avvisingar av andre tradisjonar.

Korrigibel realisme kan misbrukast dersom «røynda» vert eit honnørord for eigne preferansar, dersom sporbarheit vert kravd asymmetrisk av motparten, eller dersom korrigering vert brukt til sosial dominans. Metoden må difor dokumentera sitt eige utgangspunkt og opna eigne kategoriar for gransking.

Posisjonen gjev ikkje automatisk svar på alle empiriske, juridiske, vitskaplege eller moralske spørsmål. Ho fastset krav til korleis svara skal haldast ansvarlege. Der tilgang manglar, skal funnet vera avgrensa eller uavklart; tomrommet skal ikkje fyllast med påstått visse.

Ei sterk utfordring mot posisjonen ville vera å visa meiningsfull, sann eller kunnskapsberande framstilling som i prinsippet ikkje står i noko avklarbart tilhøve til det som er, eller å visa at korrigering kan vera mogleg utan noko skilje mellom påstand og tilhøve. Slike utfordringar skal ikkje avvisast ved definisjon, men analyserast konkret.

Som forskingsprogram krev korrigibel realisme vidare arbeid på minst fire nivå: presis omgrepsanalyse, samanlikning med etablerte realistiske og anti-realistiske tradisjonar, operasjonalisering av Røyndsgransking, og dokumenterte kasus der metoden vert prøvd mot alternative analyseformer.

Det må òg utviklast standardar for grada av samsvar, dokumentasjonsstyrke, usikkerheit, institusjonell ansvarslinje og proporsjonal korrigering. Ei offentleg revisjonshistorie skal gjera det synleg når formuleringar vert endra og kvifor.

Ambisjonen er ikkje å gjera Røyndalisme til ein lukka skule, men å skapa ei disiplinert ramme for å føra teori, språk og praksis tilbake til det dei påstår å gjelda. Posisjonen står berre så lenge denne ambisjonen sjølv held i møte med det som er.