Røyndsgransking

Røyndsgransking er ikkje ei eiga lære ved sida av teorien. Ho er den metodiske forma der krava om røynd, referanse, samsvar, sporbarheit og korrigerbarheit vert omsette til undersøkjande arbeid.

Metoden kan nyttast på språk, identitet, modellar, representasjonar, system, institusjonar, autoritet og praksis. Ho kan òg nyttast på Røyndalisme sjølv. Ingen metode er korrigibel dersom han berre granskar andre og vernar sine eigne føresetnader mot prøving.

Ei røyndsgransking avgjer ikkje på førehand at noko er feil eller fanga. Ho skil mellom det som er støtta, det som berre er delvis støtta, det som er uavklart, det som manglar grunnlag, og det som ikkje held. Fangst er eitt mogleg funn, ikkje premissen for undersøkinga.

Den metodiske arkitekturen skil mellom funksjonar som ofte vert blanda saman. Gransking, kritikk, funn og korrigering er ikkje synonym.

Eit funn må springa ut av dokumentert undersøking. Korrigering må svara proporsjonalt til funnet. Kritikk utan sporbar grunn kan vera påstand; korrigering utan avgrensa funn kan verta overstyring.

1. M1

   Gransking

   Avgrensar emnet, skil objekt frå påstand og ramme, og samlar kjelder, observasjonar, føresetnader og relevante motdata.

2. M2

   Kritikk

   Prøver om referansar, slutningar, klassifikasjonar, modellar og autoritetskrav held innanfor det grunnlaget som er lagt fram.

3. M3

   Funn

   Formulerer ei avgrensa og etterprøvbar vurdering av samsvar, uvisse, mangel, feil, motseiing eller fangstrisiko.

4. M4

   Korrigering

   Endrar ordlyd, avgrensing, klassifikasjon, modell, prosedyre, rolle eller handling i den graden funnet gjev grunnlag for.

5. M5

   Etterprøving

   Kontrollerer om korrigeringa faktisk betra samsvaret, eller om ho skapte nye skjulte føresetnader, tap eller feil.

Desse prinsippa styrer all røyndsgransking, uavhengig av emne eller bruksområde.

1. P1

   Røynd før ramme

   Ramma skal tena undersøkinga av det som er; ho skal ikkje på førehand avgjera kva som kan telja som røynd.

2. P2

   Skiljeplikt

   Objekt, framtoning, observasjon, påstand, tolking, modell og konklusjon skal haldast så tydeleg skilde som saka tillèt.

3. P3

   Referanse og samsvar

   Eit uttrykk eller ein modell må kunna sporast til det han viser til, og styrken i påstanden må svara til styrken i grunnlaget.

4. P4

   Sporbarheit

   Kjelder, utval, føresetnader, omformingar, utrekningar og avgjerande steg skal dokumenterast slik at andre kan etterprøva dei.

5. P5

   Korrigerbarheit

   Påstandar, funn og metodiske val skal kunna endrast når betre grunnlag eller påviste feil krev det.

6. P6

   Proporsjonalitet

   Funn og korrigering skal ikkje gå lenger enn det dokumenterte grunnlaget ber.

7. P7

   Rolle- og ansvarsavklaring

   Kven som observerer, tolkar, avgjer, utfører og vert råka, skal gjerast synleg når dette påverkar saka.

8. P8

   Open uvisse

   Uavklarte spørsmål og manglande grunnlag skal merkast som uvisse, ikkje fyllast med autoritet, vane eller retorisk tryggleik.

Prosedyren er ei grunnrekkje, ikkje eit mekanisk skjema. Enkle saker kan dokumenterast kort; komplekse eller alvorlege saker krev meir omfattande kjeldearbeid, kontradiksjon og revisjon.

Kvart steg skal etterlata eit forståeleg resultat. Dersom eit steg ikkje kan gjennomførast, skal dette førast som ei avgrensing ved funnet.

1. 01

   Avgrens emnet

   Fastset kva som vert granska, kva tidsrom og kontekst som gjeld, og kva som ligg utanfor.

   Granskingsmandat og avgrensing.
2. 02

   Skil objekt, påstand og ramme

   Identifiser det påstanden gjeld, sjølve påstanden og omgrepa, modellane eller kategoriane som formar framstillinga.

   Strukturert påstands- og rammeoversyn.
3. 03

   Registrer grunnlaget

   Samle kjelder, observasjonar, data, vitnemål, dokument, føresetnader og relevant fråvær av materiale.

   Kjelde- og dokumentasjonsregister.
4. 04

   Prøv referanse og slutning

   Undersøk om uttrykk viser til det dei vert brukte om, og om konklusjonen følgjer av grunnlaget utan skjulte sprang.

   Samsvars- og slutningsprøve.
5. 05

   Prøv motdata og alternative forklaringar

   Søk materiale som kan avgrensa, svekkja eller endra den førebelse forståinga.

   Motprøving og uvisseoversyn.
6. 06

   Vurder fangstrisiko

   Undersøk om ramma styrer kva som får telja som grunnlag, skjuler motseiing eller vernar seg mot korrigering.

   Avgrensa fangstrisikovurdering.
7. 07

   Klassifiser funnet

   Formuler kva som er støtta, uavklart, mangelfullt eller ikkje haldbart, med synleg styrke og avgrensing.

   Granskingsfunn med grunngjeving.
8. 08

   Fastset korrigering og etterprøving

   Vel den minst inngripande endringa som svarar til funnet, og fastset korleis verknaden skal kontrollerast.

   Korrigerings- og oppfølgingsplan.

Funnskategoriane er metodiske klassifikasjonar. Dei skal ikkje brukast som moralske merkelappar på personar eller som erstatning for den underliggjande dokumentasjonen.

Fleire kategoriar kan gjelda ulike delar av same sak. Ei påstandskjede kan til dømes ha godt støtta observasjonar, men ei utilstrekkeleg slutning eller ein modell som vert tillagd større ontologisk innhald enn grunnlaget ber.

Granskingstypane er spesialiseringar av same metode. Dei skil seg ved granskingsemne, typiske feilformer og kva slags dokumentasjon som krevst.

Fangstformene høyrer heime som risikobilete og moglege funn inne i den relevante granskingstypen. Identitetsfangst er difor ikkje eit alternativ til identitetsgransking, men ei mogleg tilstand identitetsgranskinga kan avdekkja.

Bruksområde er ikkje eigne sanningsteoriar. Dei er samanhengar der den same metodiske arkitekturen vert tilpassa ulike kjelder, ansvarstilhøve og verknader.

Teorien om verd, samfunn og institusjon høyrer til under Teori. Her vert dei praktiske granskingsspørsmåla og tverrgåande ansvarslinjene organiserte.

Forsking og vitskap

Kva er observert, kva er modellert, kva føresetnader vert brukte, og korleis vert resultatet tilskrive røynda?

Data, modellval, måling, usikkerheit, replikasjon og formidling.

Rett og forvaltning

Er faktum, heimel, rolle, vurdering og avgjerd haldne skilde og dokumenterte?

Vedtak, innsyn, bevis, skjøn, kontradiksjon og grunngjeving.

Media og offentleg samtale

Kva vert vist, kva vert sagt at det viser, kva er utelate, og kva ramme styrer lesinga?

Overskrifter, bilete, kjeldebruk, klipp, merking og korrigering.

Utdanning og kunnskapsformidling

Vert modellar og omgrep lærte som verktøy med avgrensingar, eller som erstatning for det dei viser til?

Lærebøker, vurdering, fagautoritet, øving og open uvisse.

Arbeid og organisasjon

Svarar roller, rapportering og prosedyrar til faktisk arbeid, ansvar og verknad?

HMS, avvik, varsling, måltal, leiing og dokumentasjon.

Teknologi og kunstig intelligens

Kva data, klassifikasjonar og mål byggjer systemet på, og kva vert feilaktig tillagt maskina eller resultatet?

Trening, automatisering, sporbarheit, autoritet, feil og menneskeleg ansvar.

Helse, velferd og omsorg

Korleis vert person, observasjon, fagleg vurdering, register, ressursar, avgjerd og faktisk verknad haldne saman?

Journal, samtykke, prioritering, fagleg skjøn, standardiserte verktøy og oppfølging.

Politikk, styring og sivile institusjonar

Korleis vert mandat, representasjon, kunnskapsgrunnlag, interesser, avgjerdsmakt og offentleg ansvar gjorde sporbare?

Utgreiingar, høyringar, budsjett, indikatorar, krisevedtak, lobbyverksemd og demokratisk kontroll.

Korrigering er ikkje straff og ikkje eit retorisk krav om å gje granskar rett. Ho er ei avgrensa endring som skal bringa påstand, ramme, modell, system eller praksis i betre samsvar med det dokumenterte grunnlaget.

Val av korrigering må ta omsyn til skade, reverserbarheit, rettstryggleik, ansvar og om dei som vert råka får høve til å prøva grunnlaget.

1. Presisera eller avgrensa ordlyd og påstandsstyrke.
2. Skilja observasjon, tolking, modell og konklusjon tydelegare.
3. Henta inn manglande kjelder, motdata eller kontradiksjon.
4. Rette utrekning, klassifikasjon, referanse eller dokumentasjon.
5. Endra modell, prosedyre, rollefordeling eller avgjerdsveg.
6. Trekkja eller setja påstand, vedtak eller praksis på pause når grunnlaget ikkje held.
7. Fastsetja ny etterprøving etter at korrigeringa er gjennomført.

R0–R7 ligg no føre i fyrste samla offentlege form. Oversyn, metodologi, standard, prosedyre, funn, korrigering, granskingstypar, bruksområde, saker, register og ressursar har fast plassering og gjensidige relasjonar.

Strukturversjon 1.0 tyder at den planlagde hovudarkitekturen er publisert. Han tyder ikkje at metoden er endeleg. Seinare substansielle endringar skal førast til dokumentet dei faktisk råkar.