Granskingstypar

Ein granskingstype er ikkje ein sjølvstendig teori. Han er ei spesialisering av Røyndsgransking som fastset kva som vert undersøkt, kva skilje som er avgjerande, kva dokumentasjon som trengst, og kva feil- eller fangstformer som kan vera relevante.

Alle granskingstypar skal følgja den same grunnregelen: konklusjonen skal ikkje byggjast inn i mandatet. Språkgransking skal ikkje føresetja språkfangst, identitetsgransking skal ikkje føresetja identitetsfangst, og modellgransking skal ikkje føresetja at modellen er falsk eller misvisande.

Val av granskingstype avgrensar ikkje saka til éin dimensjon. Ei konkret sak kan krevja fleire samverkande granskingstypar, men kvart funn skal framleis knytast til det emnet og grunnlaget det faktisk gjeld.

Kvar granskingstype skal byggjast over same operative ryggrad. Dette gjer funn samanliknbare utan å gjera ulike granskingsemne kunstig like.

Spesialiseringa skjer i spørsmåla, kjeldene, typiske feilkjelder og tersklane for bestemte risikovurderingar — ikkje ved å oppheva standarden sine krav til sporbarheit, kontradiksjon og proporsjonalitet.

1. S1

   Granskingsemne og mandat

   Fastset kva relasjon, påstand, ramme, praksis eller avgjerd som vert undersøkt, og kva som ligg utanfor.

2. S2

   Avgjerande skilje

   Identifiserer omgrep som må haldast frå kvarandre, til dømes sjølv og identitet, modell og røynd, eller autoritet og grunnlag.

3. S3

   Grunnlag og motmateriale

   Fastset kva kjelder, observasjonar, dokument, handlingar og alternative forklaringar som er relevante.

4. S4

   Prøvespørsmål

   Omset standarden til konkrete spørsmål for den aktuelle typen gransking utan å førehandsavgjera svaret.

5. S5

   Funn og styrkegrad

   Klassifiserer kva som er støtta, delvis støtta, uavklart, utilstrekkeleg, feil eller knytt til fangstrisiko.

6. S6

   Korrigering og etterprøving

   Knyter eit avgrensa funn til den minst inngripande forsvarlege endringa og ein synleg kontroll av verknaden.

Registeret viser den planlagde familien av granskingstypar. Berre dokument som er publiserte i den nye strukturen er klikkbare som endelege arbeidsdokument.

Statusen gjeld dokumentet, ikkje om emnet er viktig eller om tidlegare arbeidsmateriale finst.

Granskingstypane overlappar fordi språk, identitet, modellar, representasjonar, system og autoritet verkar saman. Overlapp skal ikkje løysast ved å gjera alle granskingar til same gransking.

Den avgjerande typen er den som best svarar til det konkrete spørsmålet og det funnet som skal grunngjevast. Andre typar kan nyttast som støtte eller eigne delgranskingar.

Kvar granskingstype har eit eige risikobilete, men ingen av dei har fangst som førehandskonklusjon. Ei ramme kan vera nødvendig, nyttig og open for korrigering utan å vera fangande.

Fangstrisiko skal berre førast når det finst konkrete indikasjonar på at den aktuelle ramma byrjar å styra kva som får telja som grunnlag. Fangst identifisert krev den strengare terskelen i dokumentet om fangstrisiko.

Det felles granskingstypesystemet er no publisert med sju samordna dokument: språk, identitet, modell, representasjon, system og institusjon, autoritet og praksis.

Vidare revisjon skal halda omgrep, evidenskrav, funnstersklar og korrigeringsreglar samordna med standarden, prosedyren og den operative arbeidsjournalen.

• Kvar granskingstype skal kunna brukast utan å føresetja skuld, feil eller fangst.
• Kvar type skal skilja granskingsemne, person, rolle, påstand, handling og konsekvens så langt saka tillèt.
• Kvar type skal visa kva dokumentasjon som kan styrkja, svekkja eller endra eit førebels funn.
• Kvar type skal føra vidare F1–F7 og C0–C6 framfor å laga eigne uforeinlege domssystem.
• Kvar type skal innehalda eit eige avsnitt om avgrensing, feilbruk og risikoen for at granskinga sjølv vert fangande.