Innleiing til Røyndalisme

Dette dokumentet gjev den overordna innføringa i Røyndalisme. Det klargjer kva rammeverket er, kva problem det svarar på, kva det forpliktar seg til, og korleis det kan prøvast og korrigerast.

Dokumentet er ikkje ei erstatning for DET SOM ER. Grunnverket er den primære kjelda. Denne nettstaden utviklar den vidare teoretiske, metodiske og praktiske artikuleringa av rammeverket.

Menneske møter røynda gjennom mellomledd. Språk, teikn, kategoriar, modellar, identitetar, roller, institusjonar og tekniske system ordnar mykje av det som vert sett og sagt. Desse mellomledda kan vera naudsynte og nyttige, men dei kan òg verta forveksla med det dei viser til.

Når ei framstilling ikkje lenger vert halden ansvarleg overfor det ho gjeld, kan ho byrja å styra kva som får telja som røynd. Då vert referansen svekt, korrigering vanskeleggjord, og ramma kan verna seg mot det som motseier henne.

Røyndalisme trengst ikkje fordi røynda manglar. Det trengst fordi menneskelege ordningar kan missa sambandet med røynda samstundes som dei held fram med å opptre som om sambandet var intakt.

Problemet finst i filosofi og vitskap, men òg i rett, forvaltning, media, utdanning, teknologi, arbeidsliv og kvardagsleg samhandling. På alle desse områda kan namn, kategoriar, prosedyrar og autoritetar verta tillagde større vekt enn det dei faktisk viser til.

• å skilja det som er frå det som vert sagt om det som er
• å gjera referansar og premiss sporbare
• å prøva om modellar svarar til det dei vert brukte til å forklara
• å oppdaga når identitet, system eller autoritet tek over for sjølv, sak eller røynd
• å gjera korrigering mogleg utan at ramma vernar seg mot prøving

Rammeverket byrjar ikkje med krav om tru. Det byrjar med forplikting til det som er, og med skiljet mellom røynd og menneskelege framstillingar av røynda.

Dei sentrale delane har ulik status og skal ikkje framstillast som eitt lineært utviklingsløp.

Røyndalisme er eit grunnlags- og granskingrammeverk. Det avgjer ikkje automatisk kvart empirisk spørsmål, og det erstattar ikkje fagspesifikk kompetanse, måling, dokumentasjon eller juridisk prosess.

Rammeverket gjev kriterium for korleis påstandar, modellar og avgjerder bør haldast opne for kontroll. Det kan avdekkja uavklarte premiss eller brot i referansen, men må ikkje brukast som snarveg til konklusjonar som materialet ikkje ber.

Undersøkinga byrjar med å identifisera kva som faktisk vert hevda, kva påstanden viser til, kva materiale som ber han, og kva premiss som bind materialet til konklusjonen.

Deretter vert det undersøkt om språk, modell, rolle, prosedyre eller autoritet tener saka, eller om ramma har byrja å erstatta henne.

Rammeverket skal prøvast på same vilkår som det krev av andre system. Om definisjonane er uklare, skilja ikkje held, eller metoden produserer førehandsbestemte svar, må dette påvisast og rettast.

Kritikk må likevel vera sporbar. Ei motsegn bør visa kva formulering ho gjeld, kva som ikkje held, kva materiale som motseier henne, og kva retting som følgjer av dette.

• identifiser den konkrete påstanden
• vis referansen eller mangelen på referanse
• gjer premissa synlege
• skil feil frå uvisse og ufullstendig grunnlag
• føreslå ei retting som sjølv kan prøvast

Innleiinga gjev problem, føremål og omfang. Teoridelen utviklar den filosofiske posisjonen og kjerneomgrepa. Røyndsgransking gjev metode, standard, granskingstypar, funn og korrigeringsprotokoll. Leksikonet definerer omgrepa, medan kartet viser relasjonane mellom dei.

Lesaren skal kunna gå frå oversyn til detalj utan å verta tvinga gjennom ein lineær kjede. Nettstaden skal difor uttrykkja relasjonar, ikkje late som alle delar er steg i same prosess.