Røynd og ontologi

T1 er den fyrste sjølvstendige teoriteksten i programmet T1–T9. Dokumentet skal artikulera den ontologiske grunnen som dei seinare tekstane om kunnskap, framtoning, språk, modell, sjølv, institusjon og praksis må svara til.

T1 er ikkje ei erstatning for DET SOM ER. Grunnverket er primærkjelda. Denne teksten skil ut, systematiserer og avgrensar den ontologiske posisjonen i ei form som kan prøvast akademisk, samanliknast med naboposisjonar og korrigerast offentleg.

Dokumentet undersøker vilkåret for at noko er. Det etablerer ikkje åleine full tilgang til, kunnskap om eller uttømmande klassifikasjon av alt som er. Ontologi er grunn for vidare undersøking, ikkje ein snarveg rundt henne.

Før noko kan vera ei påstand, ei nekting, eit spørsmål, eit teikn eller ei erfaring, må noko vera. Også tvil og avvising er hendingar eller handlingar som må finnast for å kunna utførast. T1 byrjar difor ikkje med ei vald verdsteori, men med den minste grunnforpliktinga som sjølve undersøkinga føreset.

Formuleringa «det som er, er» kan lesast som grammatisk setning eller logisk identitetsform. I T1 vert ho brukt for å peika på eit ontologisk vilkår: at noko er tilfelle før ei framstilling kan vera sann, falsk, ufullstendig eller meiningslaus om det.

Det er avgjerande å skilja vilkåret frå erkjenninga og formuleringa av vilkåret. Det ontologiske gjeld det som er. Erkjenninga er mennesket sitt møte med eller attkjenning av dette. Setninga er den språklege framstillinga. Ingen av dei tre skal blandast saman.

Ordet «naudsyn» kan visa til ulike forhold. T1 skil difor mellom logisk, erkjenningsmessig og ontologisk naudsyn. Skiljet hindrar at eit språkleg eller logisk krav vert gjort til opphav for røynda, samstundes som logikken si prøvande rolle vert halden fast.

Logisk naudsyn gjeld vilkår for samanhengande tenking og gyldig slutning. Erkjenningsmessig naudsyn gjeld vilkår for at noko kan verta kjent eller grunngjeve. Ontologisk naudsyn gjeld vilkår for at noko i det heile kan vera.

Forholdet er einsretta i ordenen av grunn: logisk verksemd krev erkjenningsevne og hendingar; erkjenning krev at noko er tilgjengeleg eller kan gjerast tilgjengeleg; det som er, vert ikkje skapt av at desse seinare nivåa vert formulerte. I ordenen av grunngjeving må mennesket likevel bruka språk, logikk og dokumentasjon for å argumentera ansvarleg.

T1 nyttar tre nærståande uttrykk med ulike funksjonar. «Veret» viser til at noko er. «Det som er» viser til det verande eller det som faktisk er tilfelle. «Røynda» viser til det samla som er og som alle sanne eller falske framstillingar står innanfor.

Desse uttrykka er ikkje tre separate røyndomar. Dei skil ulike sider ved same grunnforhold. Veret er ikkje eit objekt ved sida av andre objekt, men at det finst objekt, hendingar, relasjonar eller tilstandar. Det som er, kan omtalast meir konkret. Røynda fungerer som den samla målestokken for påstand og korrigering.

Framtoning og framstilling må haldast frå desse. Framtoning er korleis noko kjem til syne, verkar eller vert erfart. Framstilling er korleis noko vert uttrykt gjennom språk, bilete, tal, modell, dokument eller institusjonell klassifikasjon. Både framtoning og framstilling er faktiske fenomen, men dei er ikkje automatisk uttømmande skildringar av det dei gjeld.

Det ontologiske forholdet mellom røynd og framstilling er asymmetrisk. Ei framstilling må sjølv vera noko som finst, og må stå i eit forhold til det ho framstiller. Det framstilte vert derimot ikkje skapt berre ved at framstillinga finst.

Denne asymmetrien gjer feil mogleg. Ei setning kan vera grammatisk rett og institusjonelt godkjend, men likevel ikkje halda om saka. Ein modell kan vera internt konsistent, men feiltilordna. Eit register kan korrekt visa kva ein institusjon har vedteke, men vedtaket kan byggja på ufullstendig materiale.

Uavhengigheit tyder ikkje at mennesket møter røynda utan kropp, språk, instrument eller historisk plassering. Det tyder at mellomledda ikkje får avgjera åleine kva som er tilfelle. Dei må sjølve kunna undersøkast.

At noko framtonar, er sjølv ei faktisk hending. Dette inneber ikkje at innhaldet i framtoninga er ontologisk korrekt tilordna. Ein optisk illusjon skjer; den opplevde forma kan likevel vera ei misvisande framstilling av objektet eller årsaka.

Feil er ikkje eit unntak frå røynda. Feil føreset at det finst eit avvik mellom framstilling og tilhøve, mellom forventning og hending, eller mellom klassifikasjon og sak. Det er nett fordi noko er annleis enn hevda at feilen kan identifiserast.

T1 avgrensar seg til dette ontologiske skiljet. T3 skal vidare undersøka observasjon, registrering, instrument, perspektiv, datahandsaming og tolking.

Alt som er, står innanfor røynda. Dette gjev ein minimal einskap: det finst ikkje eit kjent eller hevda «utanfor» som ikkje sjølv må vera noko for å kunna skiljast frå røynda. Einskapen inneber likevel ikkje at alle ting, eigenskapar eller relasjonar er identiske.

Mangfald, avgrensing og endring kan vera reelle trekk innanfor same røynd. At noko endrar seg, krev ikkje at det går ut av røynda; det krev at ein tilstand, relasjon eller eigenskap vert annleis over tid eller i høve til noko anna.

Påstanden om kontinuitet må lesast avgrensa. Han viser til at hendingar, spor og relasjonar kan stå i samanheng slik at erfaring, årsaksanalyse og korrigering er mogleg. T1 gjer ikkje kontinuiteten til ei ferdig fysisk teori og påstår ikkje at alle prosessar er kontinuerlege i matematisk tyding.

Formuleringa «det som ikkje er, er ikkje» avviser ikkje meiningsfull negasjon. Ho fastset at ikkje-eksistens ikkje kan gjerast til ein eksisterande ting berre ved namngjeving. Negasjon fungerer gjennom skilje innan språk og røyndsleg praksis.

Det må skiljast mellom at noko ikkje eksisterer, at noko manglar ein eigenskap, at noko er fråverande på ein stad, at ei påstand ikkje er sann, at noko er fiktivt, og at noko berre er mogleg eller hypotetisk. Desse formene har ulik ontologisk og språkleg status.

Fiksjon og kontrafaktiske utsegner kan vera meiningsfulle fordi dei nyttar faktiske språklege reglar, skilje, analogiar og erfaringar. Meining krev ikkje at referenten finst slik han vert skildra, men ho krev eit avklarbart forhold til noko som finst i språkbruk, førestelling, tekst eller samanlikningsgrunnlag.

At noko er, gjev ikkje automatisk kunnskap om kva det er, korleis det verkar eller kva følgjer det har. Ontologisk grunn må difor skiljast frå epistemisk tilgang og grunngjeving.

T1 avviser både at menneskeleg framstilling skaper røynda som grunn, og at ontologisk realisme gjev ufeilbarleg tilgang. Menneske kan vera i kontakt med noko og likevel misforstå, måla feil, bruka feil kategori eller dra ein ugyldig slutning.

Overgangen til T2 er difor nødvendig. Kunnskap må gjelda noko som er, men kunnskapskravet må prøvast gjennom nærvær, sporbarheit, grunngjeving, motsegn og korrigering. Ontologien er grunnen for epistemologien; ho er ikkje ei erstatning for henne.

T1 fastset ontologisk prioritet, men tek ikkje stilling til alle metafysiske eller vitskaplege kategoriar. Materialisme, idealisme, dualisme, naturalisme, teisme og andre totalmodellar må vurderast etter eigne påstandar og materiale; ingen vert etablert av grunnvilkåret åleine.

Dokumentet avgjer ikkje universet sin geometri, kva fysiske entitetar som finst, korleis medvit oppstår, kva sosial kategori som er rett, eller kva juridisk klassifikasjon som skal gjelda. Det avgjer heller ikkje om ei bestemt observasjon eller modell svarar til røynda.

Den ontologiske forpliktinga krev i staden at slike spørsmål vert formulerte som spørsmål om det som er, og at svara ikkje vert skjerma frå prøving gjennom definisjon, identitet, autoritet eller intern modellkonsistens.

• T1 er ikkje ein katalog over alle eksisterande ting.
• T1 er ikkje ei fullstendig metafysisk systematisering av alle kategoriar.
• T1 er ikkje prov for ein særskild naturvitskapleg teori.
• T1 er ikkje lisens til å kalla eiga tolking «røynda» utan dokumentasjon.

Grunnposisjonen må prøvast av innvendingar som faktisk kan avgrensa eller endra henne. Svara under er difor ikkje lukka dommar, men offentlege arbeidssvar med synlege restproblem.

T1 står i samtale med klassiske og moderne spørsmål om veret, ikkje-veret, realisme, framtoning, vilkår for erfaring og språket sitt forhold til det som er. Desse tradisjonane vert nytta til plassering og kritisk skiljing, ikkje som autoritetsgrunnlag for utgangspunktet.

Posisjonen deler med Parmenides alvoret i skiljet mellom det som er og det som ikkje er, men bind seg ikkje til at endring og mangfald er uverkelege. Han deler med Aristoteles interessa for veret og sanning som å seia om det som er at det er, men innfører ikkje her eit fullstendig kategori- eller substanssystem.

I høve til Kant tek T1 opp vilkårsspørsmålet, men plasserer det ontologiske før menneskelege erkjenningsformer. I høve til fenomenologi og Heidegger deler teksten interessa for framtoning og veret, men held fast ved at framtoninga må kunna skiljast frå ontologisk tilordning. Den meir omfattande litteratur- og tradisjonssamanlikninga høyrer til T9.

T1 etablerer ikkje konklusjonane i dei seinare dokumenta, men fastset kva dei må halda oppe: at kunnskap, språk, modellar, identitetar, system og handlingar gjeld eller skjer innanfor noko som er, og at framstillinga ikkje automatisk er identisk med grunnlaget.

Avhengnaden er metodisk og argumentativ. Dersom T1 vert substansielt endra, må dei dokumenta som byggjer på ontologisk prioritet, vurderast på nytt.

• T2: Kunnskap må gjelda noko som er, men krev eiga grunngjeving og korrigerbarheit.
• T3: Framtoning og observasjon må skiljast frå ontologisk tilordning.
• T4: Referanse og samsvar føreset eit uavhengig referansegrunnlag.
• T5: Modellen er ei faktisk framstilling, ikkje automatisk det modellerte tilhøvet.
• T6: Sjølv, identitet og rolle er faktiske, men ikkje utan vidare identiske nivå.
• T7: System og autoritet er strukturar innan røynda, ikkje sjølve grunnen.
• T8: Praksis må vurderast mot faktiske vilkår, handlingar og verknader.
• T9: Posisjonen må samanliknast og prøvast utan å verta skjermd av sitt eige språk.
• R1: Røyndsgransking krev eit saksforhold som funn og korrigering kan svara til.