Representasjonsgransking

Føremålet er å prøva om ein representasjon vert brukt innanfor det opphavet, utvalet, mediet, omforminga, konteksten og dokumentasjonsstyrken som kan sporast. Granskinga kan nyttast på fotografi, film, lydopptak, tekst, sitat, utskrift, skjermbilete, kart, diagram, graf, illustrasjon, modellbilete, rekonstruksjon, animasjon, visualisering og samansette medieprodukt.

Representasjonsgranskinga avgjer ikkje på førehand om framstillinga er sann, falsk, manipulert, autentisk eller misvisande. Ho skil mellom kva representasjonen faktisk ber spor av, kva som vert tolka inn, kva som er rekonstruert, og kva slutningar som vert trekte utover det synlege eller dokumenterte.

Ei representasjonsgransking vert upresis dersom hending, spor, registrering, medium, bilete, tekst og tolking vert brukte som om dei var same ledd. Skilja nedanfor er funksjonelle: eitt artefakt kan ha fleire roller, men rollene skal då identifiserast kvar for seg.

At noko er representert, tyder ikkje at det er vilkårleg eller utan røyndsinnhald. Representasjonen kan bera reelle spor og dokumentera avgrensa forhold. Men kva han dokumenterer, avheng av korleis sporet vart registrert, bevart, transformert, presentert og knytt til ein påstand.

Mandatet skal peika ut den konkrete representasjonen, versjonen, kjelda og påstanden som skal prøvast. Det er ikkje tilstrekkeleg å skriva at ein skal avgjera om eit bilete er ekte, om eit opptak viser sanninga, eller om ei forteljing er propaganda utan å avgrensa kva eigenskapar og slutningar som faktisk vert undersøkte.

Den same representasjonen kan vera autentisk som fil, korrekt som utsnitt og likevel utilstrekkeleg for ein vid konklusjon. Omvendt kan redigering, komprimering eller teksting vera legitimt når endringane er kjende, relevante og ikkje vert presenterte som noko anna.

Representasjonen skal så langt råd sporast frå hending eller objekt gjennom registrering, lagring, kopiering, omforming, redigering, merking, distribusjon og presentasjon til den endelege påstanden. Ei sterk kjede gjev ikkje automatisk ei sterk tolking, men ei broten eller ukjend kjede avgrensar kva som kan dokumenterast.

Representasjonar kan endrast utan at innhaldet vert falskt, og dei kan vera teknisk uendra utan at den opphavlege tolkinga er rett. Proveniens, integritet og semantisk gyldigheit må difor prøvast som ulike spørsmål.

• Før kven eller kva som registrerte sporet, med kva utstyr, innstillingar og protokoll.
• Dokumenter tid, stad, synsfelt, lydfelt, lys, målestokk, orientering og relevante miljøvilkår.
• Skil original frå kopi, eksport, transkoding, skjermopptak og publisert utgåve.
• Registrer beskjering, klipping, samanstilling, stabilisering, fargejustering, støyreduksjon, interpolering og andre omformingar.
• Før teksting, tale-til-tekst, omsetjing, merkelappar, piler, overskrifter og redaksjonell ramme.
• Samanlikn metadata med sjølve innhaldet og eksterne haldepunkt; avvik skal ikkje skjulast eller overtolkast.
• Dokumenter kva ledd som ikkje er tilgjengelege for kontroll, og korleis dette avgrensar funnet.

Spørsmåla skal tilpassast representasjonstypen og konsekvensen av bruken. Dei skal ikkje brukast som ei sjekkliste som gjev automatisk mistanke, men som ei ordning for å gjera grunnlag og slutningar synlege.

Kvart medium gjer noko synleg og anna usynleg. Fotografiet frys eit synsfelt, lydopptaket registrerer utvalde frekvensar, kartet reduserer rom til symbol, diagrammet ordnar verdiar gjennom valde aksar, og teksten sekvenserer utsegner. Desse vilkåra er ikkje nødvendigvis feil; dei er delar av det representasjonen kan og ikkje kan bera.

Granskinga skal skilja mellom legitim bearbeiding og endring som gjer framstillinga misvisande i den aktuelle bruken. Vurderinga må ta omsyn til føremål, opplysningar til mottakaren, irreversibelt tap, og om endringa påverkar det som vert hevda.

Representasjonsfangst er ikkje eit anna namn på at menneske bruker bilete, tekst, kart, symbol eller forteljing. Risikobiletet vert relevant når ei bestemt framstilling får styrande prioritet over saka ho gjeld, avgjer kva som kan telja som relevant motmateriale, og vernar denne prioriteten mot korrigering.

Eit F6-funn kan førast når konkrete indikasjonar peikar mot slik styring, men avgjerande vilkår for F7 enno ikkje er dokumenterte. Eit F7-funn krev at tilhøvet mellom representasjon, substitusjon, styring, motstand mot korrigering og konsekvens er dokumentert innanfor mandatet.

Representasjonsgransking nyttar dei felles funnkategoriane F1–F7. Funnet skal seia kva representasjon, versjon, kjede, påstand og bruk som er vurdert, kva som er observert, kva som er tolka, og kva uvisse eller avgrensing som står att.

Eit funn skal skilja teknisk integritet, dokumentert opphav, synleg innhald, kontekst og tolking. At ei fil er autentisk, avgjer ikkje åleine kva ho viser; at ein tolking er usikker, gjer ikkje representasjonen falsk.

Korrigering skal svara til det avgrensa funnet. Føremålet er ikkje å krevja representasjonsfri kommunikasjon, men å gjenoppretta synleg proveniens, presist utval, relevant kontekst, sporbar omforming og nøktern tilskriving til røynda.

Tiltaket skal retta seg mot det leddet funnet faktisk gjeld: registrering, lagring, redigering, merking, presentasjon, tolking eller avgjerdsbruk. Ei misvisande overskrift vert ikkje nødvendigvis retta ved å endra originalfila, og ein broten kjeldekjede vert ikkje reparert av ei fotnote åleine.

• Gjer original, versjonshistorikk og kjeldekjede tilgjengeleg der dette er forsvarleg og lovleg.
• Skil registrert materiale frå rekonstruksjon, illustrasjon, simulering og kunstnarleg fyll.
• Opplys om utsnitt, klipping, komprimering, fargeendring, teksting og andre relevante inngrep.
• Legg til manglande tid, stad, målestokk, orientering, akse, eining og samanlikningsgrunnlag.
• Skil tydeleg mellom det som er synleg, det som er tolka, og det som vert hevda om årsak eller heilskap.
• Publiser retting eller erstatningsversjon med synleg spor til den tidlegare framstillinga når konsekvensen krev det.
• Gje råka partar og relevante kjelder høve til å leggja fram originalmateriale, kontekst eller dokumentert motmateriale.
• Fastset ansvar, tidsfrist, tilbakeføring, etterprøving og kriterium for lukking.

Representasjonsgransking kan sjølv verta fangande dersom granskarens føretrekte utsnitt, alternative forteljing eller tekniske mistanke vert gjort ukorrigerbar. Granskinga skal difor halda eige utval, språk, framstilling og tolking opne for same prøving.

Metoden kan synleggjera proveniens, utval, omforming og slutningssprang, men kan ikkje åleine avgjera alle spørsmål om forfalsking, identitet, intensjon, opphavsrett, personvern eller bevisverdi. Slike konklusjonar kan krevja kriminalteknisk, juridisk, journalistisk, historisk eller anna fagleg kompetanse.

Ei representasjonsgransking skal dokumenterast i den felles arbeidsjournalen eller eit tilsvarande sporbar format. Journalen bør visa mandat, representasjonsversjon, kjeldekjede, medium, inngrep, kontekst, påstand, alternative tolkingar, funn, kontradiksjon, korrigering og planlagd etterprøving.

Etterprøvinga skal undersøka om korrigeringa faktisk har gjort proveniens, kontekst, utval og slutning tydelegare, og om den nye framstillinga reduserer risiko utan å skapa ei ny representasjon som skjuler andre relevante forhold.