Kunnskap og korrigerbarheit

T2 er det andre sjølvstendige teoridokumentet i programmet T1–T9. Dokumentet utviklar epistemologien i DET SOM ER og spør kva som skal til for at ein person, ei gruppe eller ein institusjon med rette kan tilordna ein påstand kunnskapsstatus.

T1 fastsette at kunnskap må gjelda noko som er. T2 undersøkjer tilgang, nærvær, erkjenning, grunngjeving, uvisse og korrigering. Dokumentet avgjer ikkje åleine om ein bestemt empirisk, historisk, juridisk eller vitskapleg påstand er sann; det fastset krav som slike påstandar må prøvast mot.

T2 skal ikkje gjera kunnskap identisk med direkte sansing, indre visse, tru, autoritet, semje, dokumentasjon eller instrumentell nytte. Kunnskap vert forstått som erkjenning av det som er gjennom eit tilstrekkeleg avklart, sporbart og etterprøvbart forhold til røynda.

Kunnskap kan ikkje vera grunn for si eiga røynd. Dersom noko er kjent, må det finnast eit forhold, ei hending, ein struktur eller ein tilstand som kunnskapen gjeld. Det kjende vert ikkje sant fordi det vert kalla kjent, vedteke eller gjenteke.

Feil og uvisse viser same avhengnad. Ei framstilling kan berre vera feil fordi noko er annleis enn framstillinga seier, og ho kan berre vera uviss fordi tilgangen, materialet eller slutninga ikkje enno gjev tilstrekkeleg avklaring.

Ontologien er difor grunn for epistemologien, men ikkje ei erstatning for undersøking. At noko er, gjev ikkje automatisk kunnskap om kva det er, korleis det verkar eller kva følgjer det har.

Nærvær viser i T2 til at noko er tilgjengeleg for erkjenninga i kraft av røynda. Nærvær garanterer ikkje sanning; det gjer sanning, feil og prøving mogleg. Tilgang kan vera av ulik form og styrke.

Direkte nærvær gjeld det som vert erfart utan det aktuelle dokumentariske eller inferensielle mellomleddet. Mediert nærvær gjeld det som vert tilgjengeleg gjennom spor, minne, språk, dokument, bilete, instrument, arkiv, vitne eller registreringar. Utleidd nærvær gjeld det som vert fastsett gjennom gyldig slutning frå forhold som er til stades eller dokumenterte.

Felleskravet er ikkje lik uttrykksform, men sporbar forankring: referansen må kunna identifiserast, mellomledda må kunna forklarast, avgrensingane må vera synlege, og konklusjonen må ikkje vera sterkare enn grunnlaget.

Erfaring er møtet med noko som er. Registrering er sporet eller dataforma som vert att etter møtet. Erkjenning er den klargjorde forståinga av det som vert møtt eller registrert. Framstilling er den språklege, visuelle, tallege eller institusjonelle uttrykkinga av erkjenninga.

Formuleringa «erfaring kjem før tolking» tyder ikkje at mennesket alltid har rein og uformidla tilgang. Ho tyder at tolking ikkje kan vera grunn for si eiga røynd, og at tolkinga må svara til noko som vert møtt, registrert eller utleidd.

Kunnskap oppstår ikkje ved registrering åleine. Data må knytast til opphav, samanheng, kategori og gyldig slutning. Samstundes må forståinga stå open for at registreringa var ufullstendig, feilkalibrert, feilklassifisert eller sett inn i feil ramme.

T2 skil mellom kunnskap, tru, meining og førestilling. Kunnskap er erkjenning av det som er med tilstrekkeleg forhold til og sporbarheit mot røynda. Tru er tillit, tilslutning eller kreditt gjeven til ei framstilling, ei kjelde eller ein autoritet. Meining er ei vurdering eller tolking som ikkje utan vidare har kunnskapsstatus. Førestilling er eit mogleg, hypotetisk eller imaginært innhald.

Tru kan samsvara med kunnskap, følgja kunnskap eller motivera undersøking. Ho er likevel ikkje det som gjer ei framstilling sann eller kjend. Sterk overtyding kan vera falsk, og eit faktisk erkjent forhold vert ikkje meir sant av at aktøren uttrykkjer sterk tilslutning.

Fråværet av eit konstitutivt truskrav gjer ikkje tilfeldig korrekt åtferd, gissing eller mekanisk gjentaking til kunnskap. Det må finnast eit reelt erkjenningsforhold: aktøren må ha tilgang til og kunna stå ansvarleg for det som vert tilordna som kjent.

Kunnskap er faktiv: dersom p er kjent, må p vera sant. Det følgjer ikkje at kvar påstand som vert kalla kunnskap, faktisk er kunnskap. Språket må difor skilja mellom at p er kjent, at ein aktør meiner p er kjent, at p vart behandla som kjent, og at p var godt støtta på eit bestemt tidspunkt.

Når ei seinare gransking viser at p var falskt, er det meir presist å seia at kunnskapstilordninga var feil, at grunngjevinga var utilstrekkeleg, eller at materialet vart overført utover det det kunne bera. Det falske vart ikkje sant eller kunnskap i perioden det vart akseptert.

Ein tidlegare sann og avgrensa erkjenning kan likevel verta presisert eller utvida. Korrigering gjeld då omfang, forklaring eller samanheng, ikkje at det sanne røyndsforholdet vert gjort om.

Sporbarheit er meir enn ei lenkje til ei kjelde. Ei kunnskapspåstand må kunna førast gjennom ei forklarbar kjede frå det ho gjeld, via materiale og registrering, til tolking, slutning og formulert konklusjon.

Kjeda omfattar minst kva påstanden gjeld, kva materiale han byggjer på, kvar materialet kjem frå, korleis det vart registrert, kva mellomledd som ligg føre, kva tolking eller slutning som vart gjort, kva alternative forklaringar som vart vurderte, og kva som kan prøvast på nytt.

Ei kjelde kan vera autentisk utan at ho beviser påstanden. Eit dokument kan vera ekte, men ufullstendig, feil tolka, utanfor gyldigheitsområdet sitt eller sjølv bygd på uverifiserte opplysningar. Sporbarheit krev difor både opphavskontroll og kontroll av den epistemiske overgangen.

T2 skil mellom materiale, datum, spor, evidens, grunngjeving, prov, stadfesting og motmateriale. Orda kan ha fagspesifikke tydingar, men skal ikkje brukast som om dei automatisk gav same styrke.

Materiale vert evidens for ein påstand når det står i eit relevant og grunngjeve forhold til påstanden. Evidens vert prov berre innanfor ein uttrykkeleg standard som seier kva som må etablerast og med kva styrke. Stadfesting er ikkje det same som fråvær av motsegn; ho krev positivt grunnlag.

Eit formelt dokument, ein statistisk samanheng, ei ekspertfråsegn eller ei teknisk måling er ikkje automatisk prov for alle påstandane som vert knytte til det. Materialet får ikkje sterkare epistemisk status enn opphav, metode, gyldigheitsområde og alternativtolkingar kan bera.

Uvisse er ikkje ein grad av røynd, men ein eigenskap ved tilgang, materiale, tolking eller slutning. Det som er tilfelle, er ikkje meir eller mindre røynd etter kor sikker ein aktør er. Den epistemiske statusen skal visa kor langt framstillinga kan forsvarast.

T2 skil mellom kjent, sterkt støtta, førebels, mogleg, uavklart, utilstrekkeleg grunnlag, motseidd og avkrefta. Statusen må kunna endrast når nytt materiale kjem til, når kjelder vert svekte, eller når omfanget vert avgrensa.

Institusjonar bør markera status uttrykkeleg. Ei førebels vurdering skal ikkje flyta inn i register, presse eller avgjerd som om ho var endeleg. Uavklart tyder ikkje at alle forklaringar er like gode; det tyder at materialet enno ikkje ber ei forsvarleg endeleg tilordning.

• Kjent — tilstrekkeleg etablert og sporbart røyndsforhold.
• Sterkt støtta — omfattande grunnlag, men synleg restuvisse eller avgrensing.
• Førebels — rimeleg grunnlag som krev vidare prøving.
• Mogleg — ikkje avvist, men ikkje tilstrekkeleg etablert.
• Uavklart — materialet gjev ikkje forsvarleg konklusjon.
• Utilstrekkeleg grunnlag — påstanden går lenger enn materialet.
• Motseidd — vesentleg materiale talar mot påstanden.
• Avkrefta — påstanden held ikkje i møte med tilstrekkeleg grunnlag.

Korrigerbarheit tyder at menneskeleg erkjenning, framstilling, grunngjeving, omfang og status kan rettast i møte med røynda. Ho tyder ikkje at sanninga sjølv er flytande, eller at ei sann framstilling må kunna gjerast falsk ved vedtak.

Faktisk retting erstattar ei falsk opplysning. Omfangsretting avgrensar ein for brei påstand. Presiseringsretting gjer ei i hovudsak sann framstilling meir nøyaktig. Kjelderevisjon endrar grunnlaget når opphav, autentisitet eller relevans var feil vurdert. Statusretting flyttar noko frå kjent til førebels eller uavklart. Tilbaketrekking fjernar ein påstand som ikkje lenger kan forsvarast.

Korrigerbarheit krev ikkje at alt er usikkert. Ho krev at ingen menneskeleg formulering kan skjerma seg frå relevant motmateriale ved å visa til si eiga autoritet, identitet eller institusjonelle plassering.

Vitnemål og ekspertise er naudsynte kjelder til mykje menneskeleg kunnskap. Ein aktør treng ikkje sjølv utføra kvar måling, vera til stades ved kvar hending eller meistra kvart fag for å kunna vita noko gjennom andre.

Overføringa held når kjelda har relevant tilgang eller kompetanse, uttalar seg innanfor kompetanseområdet, kan identifiserast, gjer grunnlaget mogleg å etterprøva, og synleggjer interessekonfliktar, avgrensingar og motmateriale.

Autoritet er epistemisk relevant som indikator på tilgang, opplæring og ansvar, men ikkje ontologisk avgjerande. «Ein kompetent autoritet seier det» kan vera eit godt praktisk grunnlag for tillit; det er ikkje identisk med ei full forklaring på kvifor påstanden er sann.

Institusjonar kan samla, lagra og operasjonalisera kunnskap som ingen enkeltperson ber åleine. Arkiv, register, forskingsmiljø, domstolsdokument, journalar og tekniske loggar kan gjera mediert kunnskap stabil og etterprøvbar over tid.

Kollektiv lagring fjernar likevel ikkje ansvaret for dataopphav, kjeldekontroll, rolleavgrensing, tilgangsstyring, kontradiksjon, revisjon og retting. Ei opplysning kan verta institusjonelt kopiert utan å verta sannare.

Ein institusjon kan etablera vedtak, status eller rettsverknad innanfor sitt mandat. Han etablerer ikkje dermed automatisk sanninga i alle premissa vedtaket byggjer på. T2 skil difor institusjonell gyldigheit frå epistemisk samsvar.

Mennesket erkjenner røynda frå si stilling i henne. Kropp, tid, språk, rolle, instrument og sosial plassering påverkar kva som er tilgjengeleg og korleis det vert framstilt. Perspektiv kan difor avgrensa og sortera merksemda.

Det følgjer ikkje at ståstaden produserer sanninga, eller at motstridande påstandar automatisk er like gyldige. Ulike perspektiv kan vera komplementære, ulikt informerte, feilplasserte eller direkte motstridande. Dei må prøvast mot saka og mot kvarandre.

Situering forklarer kvifor kunnskap kan vera avgrensa og kvifor kontradiksjon er viktig. Ho opphevar ikkje samsvar, men gjer kravet om avgrensing, openheit og korrigering meir presist.

Lokal tvil kan vera legitim og metodisk nødvendig. Ein aktør kan tvila på ei kjelde, ei måling, eit minne, ei tolking eller ei slutning utan å avvisa all kunnskap. Slik tvil kan styrkja prøvinga.

Total avvising av all tilgang er meir ustabil. Ho nyttar sjølv språk, referanse og ein påstått tilgang til vilkåra for menneskeleg erkjenning. Dette viser at absolutt tilgangsnekting ikkje kan få uavgrensa status utan å bruka det ho nektar.

Det performative poenget gjev likevel ikkje feilfri tilgang. Det sikrar berre at tilgang ikkje kan avvisast absolutt medan avvisinga sjølv vert kravd som gyldig. Kva som faktisk er kjent, må framleis prøvast konkret.

Epistemologien må kunna møta innvendingar som kan avgrensa eller endra henne. Svara under er arbeidssvar med synlege restproblem, ikkje vern mot vidare kritikk.

T2 står i dialog med klassisk faktiv kunnskapsteori, analysen av kunnskap som rettferdiggjord sann tru, Gettier-problemet, fallibilisme, fundamentalisme og koherentisme, internalisme og eksternalisme, reliabilisme, dydsepistemologi og sosial epistemologi.

Posisjonen deler faktivitetskravet med klassisk epistemologi, men avviser at ei særskild trusakt må vera det som konstituerer kunnskap. Han deler med fallibilismen at menneskeleg tilgang og kunnskapstilordning kan rettast, men held fast på at det som faktisk er kjent, må vera sant.

Sporbarheitskravet har slektskap med eksternalistiske og reliabilistiske omsyn, men T2 krev òg synleg grunngjeving og ansvar der påstandar får offentleg eller institusjonell verknad. Den fullstendige samanlikninga og litteraturkritikken høyrer til T9.

T2 fastset at seinare dokument må skilja mellom materiale, observasjon, tolking, støtte, funn og avgjerd. Dei må òg markera uvisse og kunna korrigera både påstand og status.

Dersom T2 vert substansielt revidert, må særleg T3–T5 og R1–R7 vurderast på nytt, fordi dei operasjonaliserer tilgang, evidens, funn og korrigering.

• T3: Observasjon må få ein avgrensa epistemisk status.
• T4: Språklege påstandar må kunna sporast til det dei gjeld.
• T5: Modellstøtte må skiljast frå ontologisk sanning.
• T6: Sjølvframstilling og identitet må kunna prøvast utan å utsletta personen.
• T7: Autoritet og institusjon kan bera kunnskap, men ikkje gjera seg ukorrigerbare.
• T8: Handling krev avklart kunnskapsgrunnlag og markert uvisse.
• T9: Epistemologien må samanliknast, avgrensast og kritiserast.
• R1: Metoden treng kriterium for evidens, funn, uvisse og korrigering.
• R2–R7: Operative dokument må halda skiljet mellom materiale, tolking, funn og avgjerd.